Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası: Doğu Anadolu'nun Taştan Mucizesi

Doğu Anadolu'nun Sivas iline bağlı Divriği, Fırat Nehri'nin kollarından Çaltı Çayı Vadisi'nin kenarında, deniz seviyesinden ortalama 1.013 metre yükseklikte kurulmuştur. Çok dağlık bir araziye sahip olan ilçe, zengin demir madenleri barındırır. Geçmişte Mezopotamya'ya demir ihraç ederek zenginleşen yöre, Orta Çağ'da inşa edilmiş olan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası ile bugün en önemli tarihi cazibe merkezlerinden biridir.

Mengüceklerden Günümüze Uzanan Tarih

Divriği, Hitit İmparatorluğu'ndan itibaren iskân görmüş köklü bir yerleşim merkezidir. Eski Yunan yazmalarında Apbrike, Bizans devrinde Teprike, Türklerce Divrik ve Arap coğrafyacılarınca Abrik adıyla anılmıştır. Bizans ile İran arasında sınır karakollarından birini oluşturan şehir, İmparator Herakleios tarafından Sasani yayılmasından kurtarılmış, ardından Arapların saldırılarıyla karşılaşmıştır. Bu dönemde Divriği, kendi adıyla anılan ırmağın üstünde yüksek bir tepede sağlam bir kale olarak stratejik bir değer taşıyordu. Çevredeki halk, Aziz Pavlos'un yaydığı ve Paulisyenler adıyla bilinen bir mezhebin mensubuydu; şehir bu mezhebin başlıca merkezlerinden biriydi.

Malazgirt Meydan Muharebesi'nden sonra Divriği, Alp Arslan'ın komutanı Mengücek Gazi'ye verildi. Mengücek Gazi'nin oğlu İshak'ın 1142'de ölümü üzerine ikiye ayrılan Mengüçlü Beyliği'nin Divriği kolunu Süleyman Bey kurdu. Bu beylik, kültürel bir gelişme gösterirken bir yandan da Anadolu Selçuklu Sultanlığı'na bağlı olarak gazalara katıldı. Bu devirde Süleyman Şah'ın 1224'te yaptırdığı kale ile oğlu Ahmetşah tarafından 1228'de yaptırılan Ulu Cami ve ona bitişik olarak Ahmetşah'ın karısı Turan Melek tarafından yaptırılan darüşşifa büyük önem taşır. Divriği'deki son Mengücek Beyi Salih'e ait kitabe ise 1252 tarihini gösterir.

Taştan İşlenen Eşsiz Bir Sanat

Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Anadolu'nun en dikkat çekici taş işçiliği örneklerinden biridir. UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan bu yapı topluluğu, Mengücek Beyliği'nin Divriği kolunun bıraktığı en görkemli mirastır. Caminin bitişiğinde yer alan darüşşifa, dönemin önemli bir sağlık kurumu olarak da işlev görmüştür. Yapının en çarpıcı özelliği, taşlar üzerine işlenen birbirinden farklı ve simetrik olmayan süslemelerdir. Bu süslemeler, dünyada başka hiçbir yapıda görülmeyen bir çeşitlilik ve özgünlük sergiler.

Divriği'nin Doğası ve Kültürel Dokusu

Divriği ilçesi çok dağlık bir bölgeyi içine alır; dağlar arasında dik ve derin vadiler içerisinde Fırat'ın küçük kolları akar. Arazi çıplak ve vahşi görünüşlüdür. Dağların yüksek, serin ve yaylacılığa elverişli otlaklarla kaplı olması, toprak veriminin düşüklüğü nedeniyle yaylacılığı ön plana çıkarmıştır. Başlıca yaylaları Yama, Sarıçiçek, Göldağı, Eğrisu, Demirli ve Dumluca Yaylası'dır. İlçenin önemli dağları arasında kuzeyde Çengelli Dağı (2650 m), Deli Dağ (2150 m), Eferdi, Göldağ ve Akdağ; güneyde Yama, Demirli, Geyikli; güneydoğuda Sarıçiçek; doğuda Iğınbat; batıda ise Dumluca yer alır.

İlçenin en önemli akarsuyunu, Kangal ilçesi Karagöl dağlarından çıkan Çaltı Suyu oluşturur. Bu ırmak üzerinde yapılmış olan baraj, uzun yıllar Divriği'nin elektrik ihtiyacını karşılamıştır (1950-1978). Daha sonraki yıllarda interkonnekte sistemin devreye girmesiyle bu elektrik üreten baraj devre dışı bırakılmıştır. Çaltı Suyu, aktığı vadi boyunca tek bir fayda sağlamadan Kemaliye ilçesi topraklarında Karasu'yla karışarak Fırat'ı oluşturur. Sulamada fayda sağlayan bu suyun kolları arasında Sincan ve Hamu Dereleri ile Mıh Çayı, Çaltı Çayı ve Palha Çayı sayılabilir.

Günümüzde Divriği

Osmanlı döneminde Sivas Beylerbeyine bağlı bir sancak olarak teşkilatlanan Divriği, Harput, Arapkir ve Zara yolu üzerinde önemli bir konaktı. Cumhuriyet devrinde Sivas İli'nin yeniden teşkilatlanması üzerine bir ilçe haline getirilmiştir. Günümüzde Divriği, Ulu Camii ve Darüşşifası'nın yanı sıra Divriği Kalesi, Aşağı Hamam, Kesdoğan Kalesi, Hüseyin Gazi Türbesi, Divriği Konakları (Ayanağa Konağı, Abdullah Paşa Konağı vs.) ve Divriği Taş Evleri gibi tarihi mekanlarıyla da ziyaretçilerini ağırlamaktadır. İlçe geneline yayılmış sayısız harabe ve oyma mağaralar da keşfedilmeyi bekleyen kültürel zenginlikler arasındadır.

Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, yalnızca bir ibadet ve sağlık yapısı değil; Anadolu'nun Orta Çağ'daki kültürel birikimini, sanat anlayışını ve inanç dünyasını taşa işleyen bir başyapıttır. Bu eşsiz yapıyı görmek için Doğu Anadolu'nun bu kadim ilçesine yolunuz düştüğünde, taşların arasında gizlenen bin yıllık tarihe tanıklık edeceksiniz.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Bertramz, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0