Doğu Anadolu Doğa Rotası: Göller, Dağlar ve Yaylalar

Doğu Anadolu, sert karasal iklimin şekillendirdiği, volkanik dağların ve geniş platoların ülkenin en etkileyici doğal manzaralarını oluşturduğu bir bölgedir. Erzurum'dan Ağrı'ya, oradan Van'a uzanan bir rota, bölgenin yaylacılık kültürünü, yüksek dağ ekosistemlerini ve kuşlara ev sahipliği yapan göllerini bir arada keşfetme fırsatı sunar. Bu rota, hem doğa yürüyüşü hem de kuş gözlemi yapmak isteyenler için benzersiz bir deneyim vaat eder.

Kargapazarı Dağları: Yaylaların ve Su Bölümlerinin Ülkesi

Erzurum sınırları içindeki Kargapazarı Dağları, kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan ve yaklaşık 8-10 km genişliğe, 30-35 km uzunluğa ulaşan bir sıradağdır. En yüksek noktası 3288 metreyi bulan bu kütle, Pasinler, Oltu, Narman, Tortum ve Yakutiye topraklarına yayılır. Üst Miyosen-Pliyosen dönemine ait volkanik kayaçlardan oluşan dağ, bu yapısı sayesinde endemik bitkilere ev sahipliği yapar. Dağın üzerinde, yüksek zirveler dışındaki volkanik platolarda yoğun bir yaylacılık faaliyeti sürdürülür.

Bu dağlık kütle, sularını üç farklı denize ulaştıran bir hidrografik çatı görevi görür. Güneydoğu yamaçlarından toplanan sular Hasankale Çayı ile Aras'a, oradan Hazar Denizi'ne; kuzeydeki sular Oltu ve Tortum çayları ile Çoruh'a, oradan Karadeniz'e; güneybatıdaki sular ise Karasu Nehri ile Fırat'a, oradan da Basra Körfezi'ne dökülür. Bu özellik, Kargapazarı sırtlarını Hazar Denizi, Karadeniz ve Hint Okyanusu havzaları arasında bir su bölümü çizgisi haline getirir. Dağlık alandaki göller ve kaynak suları da göçebe hayvancılığa bağlı yaylacılığı kolaylaştıran önemli unsurlardır.

Yaylacılık Kültürü ve Dağın Yaşamı

Kargapazarı Dağları'nda yerleşim birimlerinin yükseltisi kademeli bir şekilde artar: ilçeler ortalama 1650 metrede, köyler 1900 metrede, mezralar 1700 metrede, komlar 2100 metrede ve yaylalar 2400 metrede kurulmuştur. Devre Dağı ve Asıl Kargapazarı Dağı üzerindeki yaylalar ise 2200-2700 metreler arasında yer alır. Dağlık kütle üzerinde toplam 30 yayla bulunur; en yükseği Yakutiye'deki Güzel Yaylası, en alçağı ise yine Yakutiye'deki Güzelova Yaylası'dır. Pasinler'in dağ üzerinde 15 yaylası ve 17 köyü vardır.

Bölgedeki yaylaların isimleri, yöre halkının doğayla kurduğu bağı gösterir. Pasinler'in Büyükdere, Mahoğlu, Tımar, Zendo, Gülyurt, Çingene ve Çilgöl yaylaları; Narman'ın Sultan, Çamlıyayla, Karşem, Yukarıyayla, Dazlak, Yanıktaş ve Güvenlik yaylaları; Tortum'un Çirdiniş ve Ziyaret yaylaları; Oltu'nun Başaklı, Küçükkorucuk, Özdere, Kaleboğazı, Ünlükaya, Aşağıcivarı ve Orucuk yaylaları bu kültürün önemli duraklarıdır. Kullanılmayan yaylalar ise Diyarbakır, Şanlıurfa, Elazığ ve Tunceli gibi illerden gelen hayvancılara mera olarak kiralanır. Bu hayvancılar, kendi bölgelerindeki yaylaların erken sararması nedeniyle buraya gelir.

Balık Gölü: Türkiye'nin Yüksek Volkanik Set Gölü

Ağrı ili sınırlarında, Aras Dağları üzerinde yer alan Balık Gölü, Türkiye'nin en yüksek göllerinden biridir. Denizden 2241 metre yükseklikteki göl, 30 km²lik bir alana sahiptir ve en derin noktası 37 metreyi bulur. Ağrı Dağı'ndan gelen lavların bir çukurluğun önünü kapatmasıyla oluşan göl, volkanik set gölü olarak bilinir. Çevre köyler için içme ve kullanma suyu kaynağı olan göl, dağlardan gelen dereler, kıyıdaki pınarlar ve yeraltı sularıyla beslenir.

Balık Gölü, Türkiye'deki 135 uluslararası önemli sulak alandan biridir. Çevresi sazlıklarla kaplı olan gölde, küçük adalarda kadife ördekler kuluçkaya yatar. Gölde yaşayan benekli alabalık, hem bölge halkı tarafından tedavi amaçlı tüketilir hem de gölün ekolojik zenginliğinin bir göstergesidir. Çevrede kartal, tavşan, şahin, keklik, tilki, martı, kurt, yaban ördeği, bıldırcın ve çulluk gibi hayvanlar yaşar. Sert karasal iklimin hüküm sürdüğü bölgede kışlar uzun, ilkbahar ve sonbahar kısadır. Gölün yüzeyi donduğunda, balıkçılık yaklaşık 5 ay boyunca buzlar kırılarak yapılır. Gölden çıkan dere ise Doğubayazıt sazlıklarını sular.

Erçek Gölü: Van'ın Kuş Cenneti

Van Gölü'nün 30 km doğusunda yer alan Erçek Gölü, 114 km²lik yüzey alanıyla Van Gölü havzasının en büyük ikinci gölüdür. En derin yeri 40 metre, ortalama derinliği ise 18,45 metredir. Gölün oluşumu uzun süre lavların yığılmasıyla oluşan volkanik set gölü olarak açıklansa da, yeni araştırmalar göl çevresinde volkan setine rastlanmadığını, havzanın doğu-batı yönlü faylarla, çanağın ise kuzey-güney yönlü fayların etkisiyle oluştuğunu savunur. Bu görüşe göre göl, Üst Pleyistosen'de oluşan genç bir tektonik göldür.

Erçek Gölü, Türkiye'de bulunan 453 kuş türünün yarısına ev sahipliği yapar ve Önemli Kuş Alanı statüsündedir. Flamingolar gibi göçmen kuşların konaklama ve üreme alanı olan göl, ulusal ve uluslararası sınıflandırmalarda 'B' sınıfı sulak alanlar arasında yer alır; bu sınıf, genellikle nesli tükenmekte olan kuşların barındığı alanları ifade eder. Tuzlu ve sodalı suyu nedeniyle doğal olarak hiçbir balık türü yaşamayan göle, 1985 yılından itibaren Van Gölü'nden alınan inci kefali yavruları yurtlandırılmıştır. Bu işlem 1992 yılına kadar her yıl tekrarlanmış, ancak kooperatiflerin üreme dönemi balıkçılığında ısrar etmesi nedeniyle profesyonel balıkçılık bugün yapılmamaktadır. Gölü besleyen tek akarsu ise doğudan dökülen Memedik Deresi'dir.

Rotanın Özeti

Bu rota, Doğu Anadolu'nun doğal mirasını üç farklı pencereden gösterir: Kargapazarı'nda volkanik platolarda süren geleneksel yaylacılık, Balık Gölü'nde yüksek rakımda bir volkanik set gölünün yalnızlığı ve Erçek Gölü'nde kuşların renkli dünyası. Her üç nokta da bölgenin sert iklimine rağmen barındırdığı zengin biyolojik çeşitlilikle, doğa tutkunları için unutulmaz bir keşif alanı sunar. Yaz aylarında yeşile bürünen yaylalar, sonbaharda sararan bozkırlar ve kışın bembeyaz örtüyle kaplanan göller, bu coğrafyayı yılın her döneminde ayrı bir güzellikle ziyaretçilerini bekler.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Yodasky, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0