Karaz Kültürü: Doğu Anadolu'nun Erken Tunç Çağı Mirası

Doğu Anadolu'nun derin tarihinde, Erken Tunç Çağı'na damgasını vuran Karaz Kültürü, MÖ IV binyılın sonu ile III binyıl arasında yaşamış köklü bir uygarlığın izlerini taşır. Sovyet arkeolog Boris Kuftin'in 1940 yılında tanımladığı bu kültür, ilk olarak Kura-Aras Kültürü adıyla anılmış; ancak Erzurum yakınlarındaki Karaz Höyük'teki çanak çömlek buluntularıyla özdeşleşerek bugünkü adını almıştır. Bu kültür, Doğu Anadolu'nun yanı sıra Transkafkasya, Azerbaycan ve Kuzeybatı İran'ı içine alan geniş bir yayılım göstermiştir.

Karaz Kültürü'nün Yayılım Alanı ve Adlandırması

Karaz Kültürü'nün sınırları, kuzeyde Kuzey Karadeniz Dağları ile Transkafkasya hattına, doğuda İran'daki Urmiye Gölü'ne, batıda Divriği - Kangal ve Malatya - Elazığ hattına, güneyde ise Kahramanmaraş - Amik Ovası üzerinden Filistin'e kadar uzanır. Günümüz siyasi sınırlarıyla ifade edilecek olursa, bu kültür Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, Doğu Anadolu ve Kuzeybatı İran topraklarında izler bırakmıştır. Türk arkeoloji yazınında baskın olarak Karaz Kültürü adı kullanılsa da, Erken Transkafkasya Kültürü, Yanık Kültürü, Hirbet Kerak Kültürü ve Doğu Anadolu'nun Bakır Çağı gibi farklı adlandırmalar da literatürde yer alır. Bu çeşitlilik, kültürün kökeni konusundaki tartışmalardan kaynaklanır; örneğin Arslantepe Höyüğü VIA tabakasını yıkarak yerleşen halkın Doğu Anadolu - Transkafkasya kökenli olduğu ve koyu yüzlü açkılı mal geleneğini bölgeye taşıdığı ileri sürülür.

Ayırt Edici Özellikler: Çanak Çömlek ve Mimari

Karaz Kültürü'nü tanımlayan iki temel unsur, kendine özgü çanak çömleği ve mimarisidir. Karaz çanak çömleği, Doğu Anadolu'da Geç Kalkolitik Çağ'da görülmeye başlanmış, tam gelişkin biçimini ise Erken Tunç Çağı'nda almıştır. Bu dönemde kültür, neredeyse Erken Tunç Çağı ile özdeşleşmiştir. Yerleşimlerde en yaygın yapı tipi, çapı bazen 13 metreye ulaşan dairesel planlı evlerdir; ancak Göytepe'de olduğu gibi dikdörtgen planlı kerpiç evlere de rastlanır. Duvarlar ve zeminler genellikle kil ile sıvanmış, bazı evlerde kırmızı sıva kullanılmıştır. Yaşam alanlarının merkezine yerleştirilen kil mangallar, ısınma ve yemek pişirme işlevi görmüş; bazı evlerde duvar dibine inşa edilen ocaklar, içlerindeki kum tabakası ve kanallar sayesinde ısıyı uzun süre korumuştur. Yanıktepe'de ortaya çıkarılan iki katlı evler, raflar, tahıl sandıkları ve duvarlarda asılı deri izleri, bu toplulukların yaşam kültürünün gelişmişliğine işaret eder.

Tarım ve Zanaatkârlık

Karaz Kültürü toplulukları, geçimlerini tarım ve hayvancılıkla sağlamıştır. Buğday, arpa, darı, keten ve nohut yetiştiren bu kabileler, büyükbaş hayvanları koşum aracı olarak kullanmış; öküz figürleri ve tekerlek modelleri bu uygulamayı kanıtlar. Sulama, özellikle dağlık bölgelerde kuru tarımla birlikte yürütülmüştür. Zanaatkârlıkta ise metal işçiliği öne çıkar; yerel bakır madenlerinin işlenmesiyle üretilen bronz eşyalar, bakır-kurşun alaşımından yapılmıştır. Eski ustalar, farklı metalleri karıştırarak erime sıcaklığını düşürmeyi ve daha sert aletler elde etmeyi öğrenmiş; tarım aletlerinde ve silahlarda az miktarda kurşun kullanmışlardır. Seramikçilik ise en zengin buluntu grubunu oluşturur; kum karışımlı kilden yapılan kaplar, kabartma, baskı ve kazıma teknikleriyle çift spiral, konsantrik daireler, baklava dilimi ve şematik kuş figürleriyle süslenmiştir. Bu süslemeler, Babaderviş ve Yanıktepe gibi yerleşimlerde en çeşitli örnekleriyle karşımıza çıkar.

Karaz Kültürü'nün Mirası

Karaz Kültürü, yalnızca Doğu Anadolu'nun değil, Yakındoğu'nun da en büyük kültürlerinden biri olarak kabul edilir. Etnik kökeninin Hurri olduğu düşünülen bu kültür, kronolojik ve coğrafi olarak geniş bir etki alanı yaratmış; Kuzey Suriye ve Filistin'e Erken Tunç Çağı - Orta Tunç Çağı geçiş evresinde ulaşmıştır. Doğu Anadolu'dan yayılım, Urmiye Gölü üzerinden Kuzey Mezopotamya'ya ve Elazığ - Malatya hattından Kuzey Suriye'ye olmak üzere iki ana güzergâh izlemiştir. Bugün Erzurum'daki Karaz, Pulur, Güzelova ve Sos Höyükler ile Büyüktepe Höyük, bu kültürün en eski yerleşmeleri olarak kabul edilir. Karaz Kültürü, çanak çömleğinden mimarisine, tarımından metal işçiliğine kadar bölgenin Erken Tunç Çağı'ndaki yaşam biçimini gözler önüne serer ve Doğu Anadolu'nun tarih öncesi dönemine ışık tutar. Bu miras, bölgeyi gezenler için yalnızca bir arkeolojik merak değil, aynı zamanda insanlığın ortak geçmişine açılan bir penceredir.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Dosseman, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0